4 رذیله اخلاقی از نگاه امیرمومنان(ع) در گفت وگو با دکتر حمیدزاده/2: نداشتن صداقت، فساد در جامعه ایجاد می کند/ ریاکاری از بزرگترین آفات مدعیان سیاستمداری ماست
سه‌شنبه 22 فروردین 1396 | 11:20


4 رذیله اخلاقی از نگاه امیرمومنان(ع) در گفت وگو با دکتر حمیدزاده/2: نداشتن صداقت، فساد در جامعه ایجاد می کند/ ریاکاری از بزرگترین آفات مدعیان سیاستمداری ماست

شفقنا زندگی- حجت الاسلام و المسلمین دکتر اکبر حمیدزاده، استاد حوزه و دانشگاه و نویسنده شرح نهج البلاغه، در بخش دوم گفت وگو با شفقنا زندگی، نگاه امیرمومنان علی(ع) به ۴ رذیله اخلاقی خودخواهی، دروغگویی، ریاکاری و تهمت و تخریب را مورد بررسی قرار داد و به واکنش حضرت در برابر چنین افرادیی اشاره کرد.

دکتر حمید زاده در بخش اول گفت وگو با شفقنا، تعاملات اخلاقی امام علی(ع) با اطرافیان و مخالفان را مورد بحث و بررسی قرار داد و حالا بخش دوم گفت وگوی خبرنگار شفقنا زندگی با حجت الاسلام و المسلمین حمیدزادهه را می خوانید:

* جامعه ایران به عنوان یک جامعه اسلامی، در زمینه اخلاقی و رفتاری دچار فراز و نشیب های بسیاری شده است، این ناهمواری ها هم در رفتار مردم و هم در رفتار مسوولان و سیاسیون در موارد مختلف واضح است، یکی از رفتارهایی که در قالب فرد مسلمان نمی گنجد، خودخواهی است، امام علی(ع) با این دست از افراد چگونه رفتار می کرد و چه توصیه هایی به آنان داشت؟

ضمائم اخلاق یا رذایل اخلاق در جلوه های مختلفی خودش را نشان می دهد و یکی از آن ضمائم اخلاق، همین خودخواهی است که زاییده اعجاب به نفس یا خود شگفتی است و اصطلاحا امروز از آن تعبیر به خود شگفتی می کنند، اینکه امیرالمومنین با انسان هایی که گرفتار خودشگفتی بودند، چطور رفتار می کرد، شاید نتوانیم به صورت موردی، نکته ای از آن حضرت پیدا کنیم که مثلا علی(ع) با یک فرد خاص با خصوصیت خاص و خودخواه، چه رفتاری داشته باشد که به عنوان نمونه بتوانیم از آن استفاده کنیم، ولی علی(ع) اهل تواضع و فروتنی بود، همگان را به تواضع و فروتنی دعوت می کرد، البته از پیامبر نقل می کند که إذا رأیتم المتکبّرین فتکبّروا لهم؛ وقتی با آدم های خودخواه و متکبر رو به رو می شویم برای اینکه فکر نکنند که راه و روششان درست است، شما هم در مقابل آنها تکبر بورز لذا علی(ع) خودخواهی نداشت و خودخواهان را هم هرگز خریدار نبود بلکه به دلیل جذب جاذبه های الهی، افتادگی و فروتنی در آستان پروردگار از برترین خصوصیات علی(ع) بود؛ طبیعتا حضرت با کسانی که روحیه بلند پروازانه داشتند یا می خواستند از موقعیت های مختلف استفاده کنند که دچار خود شگفتی شده بودند، علی(ع) در برخوردش با آنها به گونه ای رفتار می کرد که آنها می فهمیدند باید رفتار اشتباه خود را اصلاح کنند، برخورد حضرت با خوارج، مخصوصا با خوارجی که متاسفانه یکی از خصلت هایشان همین مساله خود برتر بینی بود چرا که جاهل بودند، دانش لازم را نداشتند و به همان مقدار از معرفت دینی خودشان احساس مفاخرت و مباهات می کردند و خودشان را اعلم از دیگران می دانستند، دین شناس تر از دیگر دینداران می شناختند و طبیعتا این رفتار و کردار آنها بسیار هم ناستوده بود، اما علی(ع) در نهایت پذیرش و ادب با آنها رفتار می کند و در مواردی هم که می خواستند آنها را متنبه کنند، یک ارزش اخلاقی را متذکر می شدند که خود آن، جلوه ای از بد خلقی یا سوء رفتار باشد.

*آیات و روایات بسیاری در زمینه زشتی دروغ سخن می گویند و آیات تکان دهنده ای حتی دروغگو را در ردیف کافران و منکران آیات الهی می شمارند، اگرچه بارها و بارها به این نکته تاکید شود که دروغ کلید بسیاری از گناهان است، اما شاید برخورد عینی و واکنش بزرگانی همچون امام علی(ع) بیشتر بتواند عمق زشتی این رذیله را به تصویر بکشد؛ علی(ع) نسبت به دروغ گویان چه واکنشی داشت؟ در این مورد نمونه بارزی از رفتار امام علی(ع) با فرد دروغگو ثبت شده است؟

موضع علی(ع) نسبت به دروغ و دروغگو همان موضعی است که اسلام، پیامبر اسلام و بزرگان دین نسبت به  دروغ و دروغگویان دارند و می دانید در بین گناهان شمرده شده دروغ، بدترین، زشت ترین و رسوا کنندترین گناهی است که به آن پرداخته شده حتی در روایاتی آمده که شخصی از پیامبر سوال کرد که آیا مومن دروغ می گوید و دزدی می کند؟ پیامبر فرمود: ممکن است در شرایط اضطرار و ناچاری دست به سرقت بزند، سوال شد که آیا مومن ممکن است که دچار لغزش های دیگری هم شود؟ فرمود: امکانش هست که به هر حال تحت تاثیر نفسانیت، چنین لغزش و اشتباهی برای او پیش بیاید، سوال شد که آیا مومن دروغ می گوید؟ پیامبر فرمود: مومن دروغ نمی گوید، برای اینکه إِنَّمَا یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ؛ دروغ بستن برای کسانی است که ایمان ندارند، چه دروغ بستن به خدا و چه وارد شدن در مراحل و مراتبی از رذیله دروغ و این مایه شرمساری است که انسان وقتی به کشورهای اروپایی می رود، یکی از خصوصیات و ویژگی هایی که در رفتار، کردار، معاملات، نشست و برخواست ها مشاهده می کند، صداقت به معنای واقعی کلمه است، حتی گاهی بعضی از سیاستمداران بزرگ دنیا ناچار شدند به دلیل دروغ گفتنشان از مقام و مسئولیت خود استعفا دهند و کنار روند، به عنوان مثال اخیرا رییس جمهور کره جنوبی به دلیل سوء استفاده ای که با یکی از اطرافیان و دوستان خودش با شرکتی داشت، با راهپیمایی هایی که مردم کردند، اعتراض شان را نسبت به این رفتار دور از صداقت او نشان دادند و حاصل آن هم کناره گیری رییس جمهور شد و اخیرا دادگستری و مقامات قضایی کره جنوبی دستور دستگیری او را نیز صادر کردند. یعنی دروغ تا این حد در دنیا و در بین ملت های مختلف جهان، منفور و زشت است و طبیعتا اسلام همین نگاه را دارد، هیچ مجوزی برای دروغ گفتن وجود ندارد مگر اینکه انسان در مقام رفع اختلاف و نزاعی برآید، آن هم نه با دروغ بلکه با استفاده از شیوه ها و روش هایی که یک مسلم دارد، بین متخاصمین وارد شود و اختلاف آنها را از بین بردار. معروف است که جزء راست نباید گفت ولی هر راست نشاید گفت. به هر حال دروغ در همه شرایع آسمانی و از جمله اسلام یکی از بدترین گناهان است، آنچنان که در احادیث هم به کرات این معنا مورد تاکید و توجه قرار گرفته است، امام سجاد در عبارتی می فرماید: لَا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ؛ انسان مومن نمی تواند لذت ایمان و باورمندی خودش را بهفمد مگر اینکه دست از دروغ بردارد، نه به شوخی دروغ بگوید و نه جدی؛ انسان وقتی در شوخی کردن، دروغگو باشد به جد هم می افتد؛ یا در یک عبارتی از امام عسگری آمده است که جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِبُ؛ تصور کنید که همه زشتی ها را در انباری گذاشتند و کلید درِ آن انبار دروغ است، دروغ تا این حد بد است به همین جهت پیامبر بزرگ اسلام و شخص امیرمومنان با دروغ و دروغ گویان رفتار کاملا روشن و درس آموز برای دیگران داشتند، کلمه دروغ و کذب در قرآن کریم بیشتر در رابطه با منافقین به کار گرفته شده است، إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ لَکَاذِبُونَ بنابراین موضع گیری علی(ع) نسبت به دروغ و دروغ بافان موضع گیری در برابر یک گناه بزرگ در برابر خدا بود و به همین جهت علی(ع) اوج ایمان را صداقت معرفی می کند و در همین نهج البلاغه می فرماید، یکی از خصوصیات و ویژگی های اهل ایمان همین است که وارد لجن دروغ نمی شوند. حضرت می فرمایند: اگر حقه بازی و دروغ بازی بد نبود من زیرک ترین مردم بودم اما چون خدا نسبت به دروغ گویان در موضع انتقام است به همین جهت من دروغ نخواهم گفت. این یکی از مواردی است که در رابطه با موضع گیری آن حضرت نسبت به دروغ و دروغ گویان مشاهده می کنیم، آن چنان که حتی در رابطه با فرمانداران و عوامل حکومتی امیرالمومنین در رابطه با اشتباهات و خطاهایی که از آنها سر زده بود، نوشته هایی دارد که در آن نوشته ها عدم صداقت یا صداقت گریزی برای این عده را از بزرگترین گناهان به حساب آورده است.

* یکی دیگری از رذایل اخلاقی که شاید این روزها در میان گروه خاصی از سیاسیون به دلیل شرایط سیاسی خاص کشور، بروز و ظهور کند، مساله ریا کاری و درویی است، امام تا چه میزان به مردم و به خصوص کسانی که سخن و رفتارشان در سطح جامعه دیده می شود، توصیه می کرد تا از این رذیله اخلاقی دوری کنند؟ امام خطر آسیب های این نوع رفتار را به چه مسایلی عنوان می کرد؟

نداشتن صداقت در عرصه جامعه چقدر فساد به بار می آورد چیزی نیست که از کسی پنهان باشد، با توجه به بازی گری هایی که امروز عده ای در عرصه انتخابات دارند باید بگویم که یکی از بزرگترین آفات در جامعه ما که در سطح مدعیان سیاستمداری دیده می شود مساله ریاکاری، تظاهر و درویی است، همین الان افرادی که هیچ باوری نسبت به ملیت ندارند و اصلا مسایل ملی برای آنها خیلی مطرح نیست و سعی می کردند در تبلیغات خود همه چیز را توجیه مذهبی کنند، مثلا امروز در کنار جهان پهلوان تختی و شمشیری که از ملی و مذهبی به حساب می آیند در کنار قبر آنها عکس می گیرند، این یکی از مصادیق ریاکاری است چون ما، هم گذشته این افراد را می دانیم و هم عملکردشان را دیده ایم و نبود صداقت را در لایه های مختلف رفتار مدیریتی آنها مشاهده کردیم و هم اینکه در حال حاضر این نمایش ملیت و مردم داری از این رهگذار می خواهند در برابر دیگران داشته باشند که حتی بالاتر از این، کسانی که غرق عیش و عشرت و به تعبیر مرحوم امام خمینی(رع) افرادی بودند که از امکانات مالی مناسبی برخوردار بودند در یک خانه خشتی در کنار یک خانواده فقیر و مستمندی عکس برمی دارند و در فضای مجازی منعکس می کنند و می خواهند از آن رهگذر، تمایل مردمی خود مخصوصا نسبت به اقشار پایین دست جامعه را نشان دهند. امروز یکی از آلوده ترین جوامع بشری در رابطه با ریاکاری و دروغ و فریب مردم را داریم که آروز دارم مردم در دام این افراد نیفتند و با آگاهی آنها را بشناسند.

*اگرچه تهمت و تخریب دیگران به هر دلیلی را مجاز نمی دانیم و زمانی فعلی(ع) نیز به صورت شفاهی و کتبی از سوی بزرگان بسیار تاکید شده که دست از تخریب و تهمت یکدیگر بردارید؛ اما باز هم عده ای در شرایطی، برای رسیدن به منفعت هایی، در این زمینه بسیار فعال می شوند؛ شواهد تاریخی نشان می دهد که زمان حضرت علی(ع) نیز تهمت زنندگان و تخریب کنندگان در سطح جامعه وجود داشتند؛ حضرت به این دست از افراد چه توصیه ای داشت؟

می دانید که علی(ع) تقریبا با همه این جریانات منحرف به شکلی رو به رو بود، هم تخریب علی(ع)ه امام علی(ع)، هم برخوردهای حسد ورزانه با حضرت، هم فرصت طلبی های سیاسی، هم برخوردهای منافقانه و هم برخوردهایی از روی جهل و نابخردی وجود داشت، حضرت در عبارتی می فرمایند: فَاِنْ اَقُلْ یَقُولُوا: حَرَصَ عَلَى الْمُلْکِ وَ اِنْ اَسْکُتْ یَقُولُوا: جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ؛ من گرفتار جامعه ای هستم که اگر حرف بزنم و بگویم که مساله حکومت حق مسلم من بود و دیگران آمدند غاصبانه گام در این میدان گذاشتند، می گویند حَرَصَ عَلَى الْمُلْکِ علی(ع) نسبت به حکومت حریص است؛ اگر ساکت باشم می گویند جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ؛ علی(ع) چون از مرگ می ترسد به همین دلیل حرف نمی زند. افراد بهانه گیر یا به دلیل آلودگی اجتماعی یا به هر علت دیگری، به هر شکلی دنبال کوبیدن علی(ع) بودند، حرف نزدن یا زدن را به گونه ای می کوبیدند، گاهی او را به بی سیاستی و خشونت و گاهی به گریز از دنیا و انزوا طلبی متهم می کردند ولی واقعا آنکه در رابطه با وجود مقدس امیرالمومنین مطرح است این است که حضرت سعی داشت با هر کسی متناسب با ظرفیتش برخورد کند چه افراد منافق و چه افراد فرصت طلب و چه آنهایی که انگیزه تخریب داشتند و دنبال این بودند که بهانه ای به دست بیاورند و امام علی(ع) را بکوبند؛ علی(ع) با هر یک به شیوه و تناسب ظرفیت شان برخورد می کرد، به همین جهت علی(ع) با آن گروه و جریان تخریب گر و تهمت زن، برخورد خاص خودش را دارد.

مطلبی در نهج البلاغه است که امام علی(ع) با یاران خود روی سکویی جلوی مسجد نشسته بودند، زن زیبایی رد شد و گویا لباس مناسبی هم نداشت، وقتی این خانم رد شد، مردانی که از اصحاب علی(ع) بودند همه چشم هایشان به سراغ بدن این زن رفت، امام علی(ع) فرمود: نگاهی که این مردان به این خانم دارند مانند نگاه هوس انگیزی که شتران نر نسبت به مادینه های خود دارند. از این مطلب موجود در نهج البلاغه چند نکته استفاده می شود؛ اول اینکه آزادی در جامعه ای که علی(ع) خلیفه آن است را نشان می دهد، امام علی(ع) خلیفه است اما یک زنی از جلوی یک جمعیتی رد می شود که لباسش این اندازه پر جاذبه است که حتی اصحاب امام هم غرق تماشای به او می شوند. دوم اینکه وجود وضعیت نا مناسبی در یک زن رهگذر، اما یک نفر به نام حجاب و پوشش ضد اسلامی به او حمله و تعرض نمی کند و او را مورد اذیت و آزار قرار نمی دهد.  علی(ع)  وقتی این صحنه را دید باید به اصحاب یا مردان راه نشان دهد لذا فرمود: اگر کسی از شما مردان چشمش به خانمی افتاد که او را به شگفت آورد و در واقع دلش را تسخیر کرد، به خانه خود برود، تا مادامی که زن و زندگی خودش هست، چه دلیل دارد که کسی با چشم چرانی و نگاه هوس آلود خود را گرفتار نفسانیت شیطان کند. وقتی علی(ع) فرمود سعی کنید با پایبندی به خانه و زندگی و معیارها و ملاک های زناشویی هم دامن خود را پاک نگه دارید و هم چشم و دلتان را از سقوط در مسیر تباهی گری حفظ کنید، یک خارجی (خوارج) آنجا نشسته بود، خارجی که از جمله کسانی که همه جا بودند و علنی به حضرت طعنه می زدند، البته می دانستند که با طعنه و حتی جسارت، علی(ع) در مقام این بر نمی آید که آنها را عقوبت کند لذا این آدم خارجی با نادانی تمام از جای خود حرکت کرد و گفت: خدا علی(ع) را بکشد در حالی که کافر است، این آدم چقدر می فهمد؛ تا فرد خارجی این حرف را زد، کسانی که کنار علی(ع) نشسته بودند برای حمله به این فرد جسارت کننده آماده شدند، علی(ع) جلو آنها را گرفت و فرمود: آرام بگیرید، مگر چه اتفاقی افتاده؛ این آقا به من اهانت کرد و شما در برابر آن دو راه دارید، یا به مانند همین اهانت به او برگردانید یا از خطای او بگذرید. واقعا اگر کسی بخواهد علی(ع) را بشناسد باید این کلمات و جملات را ببیند و علی(ع) را از نگاه و فرمایشات خودش بشناسد. علی(ع) طرفدار عفو بود آنچنان که در رابطه با خوارج، به فرض ابن ملجم؛ فرمود: اگر من از دنیا رفتم، بدانید که مرگ حق است و هر کسی باید بمیرد، اما اگر زنده ماندم به شما می گویم بگذرید و عفو کنید، اگر من خودم هم زنده بمانم او را عفو می کنم، این شاهکاری است در رفتار و کردار و سیره عملی علی(ع). بنابراین در رابطه با همه آن جریاناتی که شما با تعابیر مختلفی از آنها یاد کردید، رفتار علی(ع)، یک رفتار اخلاقی سازنده و اثرگذار است. قرآن می فرماید: بدی را با خوبی جواب بده، علی(ع) در تمام موارد و در رابطه با تمام مخالفان خود بدی را با خوبی جواب می داد و شما یک جایی نمی توانید پیدا کنید که علی(ع) با یکی از مخالفانش برخوردی غیر از این داشته باشد. حتی در سیره پیغمبر بزرگوار هم همین روش به عنوان تجربه اخلاقی است که علی(ع) از سیره پیامبر به ارث برده و به همین دلیل حتی با بدترین افراد، در بدترین شرایطی که زبان به طعن، جسارت و اهانت باز می کردند، چنین رفتاری داشت، آن چنان که در داستان معروف مولای رومی آمده، در جنگ، فردی یهودی، آب دهان خود را به صورت علی(ع) انداخت، در حالی که بهترین فرصت برای کشتن او بود، حضرت از جایش بلند شد و گفت: من کسی جز حق نیستم، اگر مساله رو در رویی تو با دین خدا نبود، من با تو نمی جنگیدم، من در اطاعت از حق وارد میدان شدم. لذا مطلبی که از نهج البلاغه گفتم به روشنی یک معیار و ملاک کلی و منطبق با رفتارشناسی حضرت علی(ع) است که می تواند جوابی برای همه سوالات از این دست باشد.

انتهای پیام

موضوعات:   گفت و گو ،
برچسب‌ها:  
دیگر اخبار