زمان انتشار : ۶ مرداد ,۱۳۹۷ | ساعت : ۱۳:۱۲ | کد خبر : 190916 |

چرا خرافاتی می شویم؟

شفقنا زندگی- شبنم قدمی: خرافه چیست و آیا می توان جهانی بدون خرافات تصور کرد، طبق آخرین بررسی های انجام شده گفته می شود که حدود یک سوم جمعیت کشور باورهای خرافی دارند. اغلب ما افراد در طول زندگی خود حداقل شاید به یک اندیشه یا عمل خرافی باور داشته باشیم اما در عین حال معتقد باشیم که خرافاتی نیستیم و آنچه بدان باور داریم جزئی از حقیقت و واقعیت است.

به گزارش خبرنگار شفقنا زندگی؛ بعضی از ما مردم چقدر حاضر هستیم که بپذیریم خرافاتی هستیم و بدانیم به برخی از آنچه که بدان ها اعتقاد و باور داریم، چیزی جز اوهام نیستند، چند نفر از ما به اندیشه ها و اعمالی نظیر به تخته زدن برای جلوگیری از اتفاق بد، شکستن تخم مرغ برای چشم زخم، نحس بودن عدد سیزده، فال بد زدن، استفاده از اعداد شانس و بدشانسی، مهره مار، صبر کردن بعد از عطسه، ریختن آب پشت سرِ مسافر و پختن آش پشت پا باور داریم، چند درصد از ما به پیشگویی، فالگیری و کف بینی ایمان داریم و بعضا هزینه های گزافی برای اینکه فالمان را بگیرند، از آینده برایمان بگویند و یا در اغلب موارد، نتیجه روابط عشقی مان را  برایمان شرح دهند پرداخت می کنیم؛ چند درصد از ما نشریات و سایت های زرد را دنبال می کنیم فقط به خاطر ستون طالع بینی؛ و چند نفر از ما خودمان را به این در و آن در می زنیم تا یک دعا نویس پیدا کنیم برای گشایش بخت و اقبال مان و یا افزایش مهر و محبت همسرمان؛ البته باید به این نکته توجه کنیم که برخی از اندیشه ها و اعمالی که به آن اعتقاد داریم نظیر چشم زخم، جن گیری، دعا نویسی، سحر و جادو و خواب و حجیت آن اگرچه در اصل خرافات نیستند و جزئی از امور واقعی و حقیقی به شمار می روند اما مردم در باور به آنها دچار افراط و تفریط شدند؛ و از جهتی دیگر بعضی از متولیان این امور کژراهه می پیمایند و با سوء استفاده از مردم، باورهای نادرست را به خوردشان می دهند و در صورت لزوم هزینه های هنگفت نیز مطالبه می کنند و این تنها بخش خوب قضیه است، چه بسا آنانی که با سوء استفاده های غیر اخلاقی برای مراجعه کنندگان دردسرساز می شوند.

متاسفانه در حال حاضر در کشور ما آمار و اطلاعات درست، دقیق و از همه مهم تر به روز شده از میزان رواج خرافات و خرافه پرستی و گرایش افراد به آن وجود ندارد چرا که به قول  دکتر صادق پیوسته جامعه شناس-  هیچ سازمان رسمی و حکومتی وجود ندارد که خرافات را بررسی و روند پژوهی کند و یا حتی دانشگاهیان ما نیز چندان به آن نمی پردازند و هر چند سال یکبار این مسئله را بررسی نمی کنند.؛ اما با این حال یادآوری می کنیم که سال ۸۹ توسط مرکز تحقیقات استراتژیک مجموعه ای از مقالات جامعه شناسی منتشر شد که در این مجموعه بر اساس بررسی هایی که روی ۱۰۱۷ شهروند تهرانی به عنوان نمونه صورت گرفته بود به دست آمده است، کسانی که درگیری بیشتری با شرایط مدرن اجتماعی دارند تمایل کمتری به عقاید خرافی پیدا می کنند. طبق این پژوهش کمتر از یک سوم مردم یعنی ۳۲٫۵ درصد، در عمل به اعمال خرافی گرایش دارند.

بنابراین از این پژوهش بر می آید که زندگی در شهرهای بزرگ و همچنین افزایش سواد و آگاهی گرایش مردم به سمت و سوی خرافات را کاهش می دهد.

همچنین در مطالعه موردی شهرستان های استان اصفهان در سال ۹۵ که در دو فصلنامه جامعه شناسی اقتصادی توسعه منتشر شد  از میان ۶۱۹۲ نفر به عنوان نمونه ۱۰,۴ درصد عطسه کردن را نشانه لزوم صبر دانستند. ۶,۳ درصد معتقد بودند که برخی کارها در بعضی از روزها نباید انجام شود. ۵,۵ درصد به چشم زخم باور داشتند.  ۵,۱ درصد به دفع چشم زخم و بلا با اسپند دود کردن اعتقاد داشتند و ۴,۷ درصد نیز عنوان کردند که حضور ذهن ندارند اما باور خرافی دارند.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که گرایش به خرافات و خرافه پرستی از آن دسته مقولاتی است که نمی توان گفت زمان یا مکان خاصی گرفتار آن شده است. بلکه این پدیده یک سیطره تاریخی و جهانی دارد و هنوز هم در عصر جدید با همه پیشرفت هایی که در همه زمینه ها به ویژه در حوزه ارتباطات، رسانه  و اطلاع رسانی صورت گرفته است همچنان خرافات و خرافه پرستی در میان بعضی از افراد جهان وجود دارد و گاهی افزایش و گسترش دانش و آگاهی مردم و کاهش بی سوادی نیز نتوانسته است بساط خرافات و خرافه پرستی را برچیند.

در واقع جهل نسبت به علل وقایع، حوادث و عدم توانایی در برون رفت از آنها، بستر مناسبی برای تولید و بسط انواع اندیشه های نادرست و موهوماتی شده که در طول تاریخ تداوم یافته است. این خرافات و موهومات از گذشته دست کم دو کارکرد تاریخی را بر دوش داشتند، اولاً شرایط و حوادث را برای آدمی تبیین و تفسیر می کردند و ثانیا به آنان کمک می کردند تا با وقایع تلخ روبرو شوند و راه حل رهایی را در اختیار آنها می گذاشتند. همچنین خرافات را می توان حاصل عوامل فرهنگی، اجتماعی و روانی دانست که بعضی، عوامل اقتصادی و سیاسی را نیز به آن می افزایند و شاید در کل با صراحت بتوان گفت خرافات یک پدیده روحی و اجتماعی است و ریشه در باورها و اعتقادات مردم دارد به طوری که گاهی افراد حاضر نمی شوند از این نوع باور و اعتقادات خود که مبنای علمی، دینی و  واقعی ندارند دست بکشند و حتی نمی پذیرند که آنها را خرافاتی بنامند. خرافات همیشه جزئی جدایی ناپذیر از زندگی انسان ها بوده است و از جمله موضوعاتی است که گاه و بیگاه مورد توجه قرار می گیرد .

«از آفات مهم و امراضی که روح و روان آدمی را رنجور، اندیشه اش را ویران و رفتارش را به کژراهه می کشاند همانا خرافات است». (سید حسین همایون مصباح، ساز و کار پیدایی خرافات در جامعه امروز)  بنابراین خرافات انسان را از اندیشه و تعقل باز می دارد؛ خرد و منطق را در جامعه سست می کند، او را به سوی خیالات و اوهام می کشاند و دچار عقب ماندگی می کند و جامعه را نیز از رشد، ترقی و پویایی باز می دارد.

از طرفی باید گفت پدیده خرافات منحصر در دین خاصی نیست و در همه ادیان نیز رسوخ داشته است. در واقع ادیان الهیِ پیش از دین اسلام برای مبارزه با خرافات آمدند و برخی با خرافات نیز از کمرنگ شدند. دین و خرافه همواره در کنار هم زندگی کرده اند و خرافه در درون دین قرار می گرفت و به آرامی آن را از بین می بُرد تا اینکه پیامبر اسلام (ص) مبعوث شد، آن هم در شرایطی که زندگی عرب ها به دلیل نداشتن رهبر، فرهنگ صحیح و از سویی انتشار فساد و شیوع خرافات به صورت زندگانی حیوانی درآمده بود. قرآن این مسئله را به آنها گوشزد می کند و می فرماید: « وَ کُنتُم عَلَی شَفَا حُفرَهٍ مِنَ النارِ  فَاَنقَذَکُم مِنهَا» و شما بر لب حفره ای از آتش بودید خدا شما را از آن نجات داد. (آل عمران :۱۰۳) حال سال ها و قرن ها از ظهور اسلام و مبارزه قرآن با خرافات می گذرد اما همانطور که پیش تر نیز گفته شد بار دیگر خرافات و اوهام کشورهای پیشرفته و جهان سومی را پر کرده است. لذا نباید اینگونه تصور کنیم که خرافات منحصر به کشورهای جهان سومی است و در جوامع مدرن دیده نمی شود. طبق آخرین آمار نیمی از مردم آمریکا خرافاتی هستند به عنوان نمونه آنها معتقدند «اگر شما روی پلی با دوستانتان خداحافظی کنید دیگر هیچ وقت او را نخواهید دید» یا «اگر هنگام عطسه دستانتان را جلوی دهانتان بگیرید ممکن است روحتان از فرصت استفاده کرده و فرار کنید».

فرانسوی ها به شدت به طالع بینی معتقدند و چینی ها نیز برای دور کردن شیطان از خودشان دست به هر کار عجیبی می زندد برای مثال مقداری لوبیا قرمز جلوی در خانه شان می پاشند تا شیطان بترسد و نزدیک نشود چون آنها معتقدند که رنگ قرمز قدرت دور کردن نیروهای پلید را دارد. ایرلندی ها نیز نعل اسب را مایه شانس آوری برای خودشان می دانند و گربه برای مصری ها بسیار مهم و مقدس است چون فکر می کنند ایزیس که یک الهه باستانی است به شکل گربه بوده است. انگلیسی ها نیز گربه را مومیایی می کنند و به دیوار می آویزند تا ارواح پلید را دور کنند.

در ادامه و در بخش پایانی می خواهیم به خرافه از نظر لغوی و اصطلاحی نیز نظری بیفکنیم و ببینیم این واژه چه معنایی دارد و یا خاستگاه آن کجاست. در واقع خرافه یک واژه عربی محسوب می شود و  ریشه آن «خرف» به معنای « چیدن میوه» یا « پیری و فرتوتی » است و در فرهنگ های فارسی و لغت نامه های عربی نیز تقریبا تعاریف مشابهی برای آن ذکر شده است. برای مثال در لغت نامه دهخدا خرافه اینگونه معنی شده است: آنچه چیده شود از میوه؛ سخن خشک که از آن خنده آید، افسانه، حدیث دروغ؛ کلام باطل و افسانه که اصل ندارد؛ سخن بیهوده و یاوه و در فرهنگ عمید نیز اینگونه آمده است: خرافات : جمع خرافه؛ حکایت های شب  در تداول فارسی سخنان پریشان و نامربوط، سخنان بیهوده و پریشان که خوشایند باشد؛ سخنان خوش پریشان.

در دایره المعارف تشیع نیز علاوه بر برخی از این معانی آمده است که خرافه نام مردی از قبیله « عُذَرَه» بود  که از احوال و اسرار اجنه خبر داشته و آنچه را می دید نقل می کرد، اما کسی سخن او را باور نداشت و مردم سخنان او را تکذیب می کردند و می گفتند: این سخنی است ملیح و شنیدنی اما دروغ» (احمد صدر حاج سید جوادی، دایره المعارف تشیع)

درباره معنای اصطلاحی خرافات و خرافه نیز تعاریف مختلفی نقل شده است و در عین حال اشکالاتی به این تعاریف وارد کرده اند اما در کل می توان گفت خرافات عبارت از اعتقادات بی اساسی است که با عقل و منطق و علم و واقعیت سازگاری نداشته باشد.

منابع:

  1. اکبری، احمد، مقاله «ما و خرافات»، مجله مبلغان، شماره ۷۵، صص ۱۵۴ و ۱۵۵
  2. پیوسته، صادق، مصاحبه با خبرگزاری شفقنا درباره خرافات به تاریخ ۱۲ تیر ۹۶
  3. حاج سید جوادی، احمد صدر، بهاالدین خرمشاهی و کامران فانی، دایره المعارف تشیع، ج ۷، صص  ۷- ۱
  4. قرآن کریم.
  5. هادی به، منیره، (۱۳۹۲)، خرافه و خرافه زدایی با رویکرد رسانه ای، تهران
  6. همایون مصباح، سید حسین، (۱۳۸۸) ساز و کار پیدایی خرافات در جامعه امروز، مجله حوزه، شماره ۱۵۱، صص ۱۱۷ و ۱۱۸

انتهای پیام

www.fa.shafaqna.com/ انتهای پیام

شفقنا در شبکه های اجتماعی: توییتر | اینستاگرام | تلگرام