زمان انتشار : ۲۵ مرداد ,۱۳۹۷ | ساعت : ۱۳:۲۴ | کد خبر : 191665 |

یادبود زاد روز «محمدِ امین»؛ شاعرانه ای از یک جامعه شناس متعهد

شفقنا زندگی- زاد روز ۶۴ سالگی دکتر محمد امین قانعی راد بهانه ای شد تا دوستداران او گردهم آیند و برای بودن و از دست دادن او شادی و غم را در هم پیچند.

به گزارش خبرنگار شفقنا، دوستداران، اساتید دانشگاه و دانشجویان در تالار ایوان شمس تهران که مورد علاقه دکتر قانعی راد بود، گردم هم آمدند و مراسم یاد بود زاد روز استاد برجسته جامعه شناسی ایران با رونمایی از کتاب «سوم شخص مفرد» و مستند محمدِ امین که مروری بر همه فراز و نشیب های زندگی دکتر قانعی راد هست برگزار شد.

این مراسم با قرائت کلامی از آیات قرآن، سرود جمهوری اسلامی ایران و کلیپ یادبود دکتر قانعی راد با چاشنی جملات کلیدی این استاد در مورد چالش ها و چشم اندازهای جامعه شناسی ایران آغاز شد.

هیچ حزب و جریانی موفق به خرید اندیشه و قلمش نشد

علیرضا سلیمانی کارگردان مستند «محمدِ امین» در وصف دکتر قانعی راد گفت: بسیاری از ما عادت کردیم که بزرگ شویم تا کوچک ها در نظرمان کوچک تر شوند، اما دکتر قانعی راد پسر بچه ای نحیف از خانواده ای معمولی، اما شریف در کهریزک بود که تصمیم گرفت بزرگ شود و برای بزرگتر شدن دنیای درونی و روح آدم ها، از بزرگی خود استفاده کند. به قدرت درونی خودش وابسته بود و هیچ حزب و جریانی موفق به خرید اندیشه و قلمش نشد، دل به دنیا نبسته بود و در خیالش ماشین گران قیمت و خانه اشرافی بی ارزش و نا چیز بود. هرگز برای فرزندانش توصیه ای نکرد، اما خوب می دانیم که برای به کار گرفته شدن دانشجویان مستعدش بسیار سختکوشانه تلاش و گفت وگو کرده است. او به من و به بسیاری دیگر آموخت که ارزش انسان به بهای اموال و ثروتش نیست بلکه به میزان تلاش هر کسی برای تحقق جهانی بهتر و امن تر برای زندگی کردن همه انسان هاست؛ جهانی آرام با فرصت های برابر برای زندگی همگان، بدون تبعیض و تفاوت و بدون فقر و دردمندی. استاد گفتند، همان لحظه ای که فکر کردم فارغ التحصیل شدم پدرم به من آموخت که دانشگاه زندگی تا آخرین لحظه حیات ادامه دارد و جهان پیچیده تر از آن است که من تصور می کنم، او نمونه حقیقی از تعبیر “ماکس شلر” درباره انسان مدرن بود، آنجا که گفت انسان مدرن خود ساده است و جهان را پیچیده می بیند اما انسان سنتی خود پیچیده است و جهان را ساده می بیند.

آگاهی نسبت به عمومیت یافتن و پلاریزه شدن علم در ایران

دکتر آشتیانی از اعضای پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی به علت کسالت نتوانست در این مراسم شرکت کند، اما در پیامی صوتی به مناسبت زاد روز دکتر قانعی راد آورد:

از اینکه به علت بیماری شدید نتوانستم در آیین یادبود زنده یاد دکتر قانعی راد در مراسم شما شرکت کنم بی اندازه متأسف هستم. یکی از دوستان بسیار عزیز ما بود که صفای باطن و صراحت عقاید و تمایل به ایجاد مشارکت برای احراز حداکثر اعتدال از ویژگی های شخصی و علمی ایشان به شمار می آید. گذشته از اظهارنظرهای مختلف او و انتشارهای کتاب های گوناگون درباره علم و طلوع به افق رنسانس ایرانی – اسلامی و آینده دانشگاه در ایران و جهان، یکی از کارهای ارزشمند ایشان برای ما در پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی به تنظیم تاریخ علم و تاریخ خط مشغولیم این است که متوجه موضوع بسیار مهم عمومیت یافتن و پلاریزه شدن علم در ایران است. می دانیم که غیر از ارزش باطنی علم که طبق اصل یونسکو یافتن واقعیت و حقیقت است، موضوع مهم دیگر آن است که این علم عمومیت یابد و از این مردم به نسبت متمایل به علم و خرد شوند. آن کوشش دانشمندانه قانعی راد در اشاعه علمانیت یافتن در جامعه ایران اقدامی فراموش نشدنی است. با یاد دکتر قانعی راد و تأسف از عدم شرکت در مراسم او، این تحسین نامه را خاتمه می دهم.

به جای رویکرد موانع بر رویکرد منابع تأکید داشت

مرضیه سادات موسوی، عضو هیأت علمی دانشگاه الزهرا نیز در سخنرانی خود اظهار کرد: تصور من این است که ما باید از هر فرصتی که به مناسبت یاد ایشان دور هم جمع می شویم، از آثار و دستاوردهای ایشان مدد بجوییم و با تأمل در آنها و بازخوانی و بازگو کردن آنها تلاش های ایشان را زنده بداریم و بدین ترتیب برای دنبال کردن راه ایشان فرصتی ایجاد کنیم.

در نشست هایی که بعد از فوت ایشان مکرر برگزار شده در مورد آثار بسیار متعدد و میراث گرانبهایی که از ایشان مانده، بحث شده و باز تصور من این است که هرکدام از ما اعم از دوستان، همکاران، دانشجویان و همکلاسان دکتر قانعی راد بر خود واجب می دانیم که به فراخور حوزه های مطالعاتی و کاری می بایست از آثار ایشان بهره بگیریم و مجدد و مکرر آنها را بازخوانی و استفاده کنیم.

او به بحث هایی از دکتر قانعی راد در حوزه توسعه مراجعه کرد و گفت: با بحران های متعددی که جامعه ما با آن مواجه است و بسیاری از آنها ریشه در مساله توسعه ایران دارد، مساله ای که دکتر قانعی راد همیشه تأکید داشتند. یکی از مواردی که مباحث دکتر قانعی راد را از مباحث سایر صاحب نظران توسعه تا حدودی متمایز می کرد تأکیدشان بر رویکرد منابع در مقابل رویکرد موانع بود، قانعی راد با تأکید ابراز می کردند که رویکردشان رویکرد منابع است نه موانع؛ البته خط فکری ایشان را در سایر آثار هم می توان دید.

موسوی ادامه داد: رویکرد منابع به جای رویکرد موانع یعنی متمرکز شدن روی ظرفیت ها و امکانات تاریخی، با توجه به اینکه ایشان توسعه را یک امر تاریخی اقتضایی معرفی می کند، و در این پروسه تاریخی ما را به ظرفیت های موجود توجه می دهد و بحث از تعامل بین عاملیت و ساختار و همچنین صحبت از جایگزینی بازتولید با تولید فرهنگی می کند؛ به دلیل تأکید ایشان بر عاملیت، بر تولید فرهنگی به جای باز تولید فرهنگی برای بر ساخت های جدید اجتماعی تأکید دارد.

دکتر قانعی راد هرگونه امتناع توسعه را ممتنع می داند اعم از اینکه امتناع توسعه به واسطه فقدان تفکر باشد، به تعبیر خود ایشان به واسطه تسلط ذخایر فرهنگی یا به واسطه چرخه های شورش استبداد باشد. اینها عناوین و مفاهیم مختلفی است که معمولاً در آثار صاحب نظران حوزه توسعه در ایران به عنوان موانع توسعه و عواملی که جامعه ما را موجب شده درجا بزند و پیشرفت را در آن شکلی که می بایست تجربه نکند، اشاره می شود، اما ایشان با توجه به رویکرد منابع و گذر از رویکرد موانع و تأکید بر عاملیت و فاعلیت انسان ها، این امتناع توسعه را به هر دلیلی ممتنع می داند لذا ایشان توسعه ایران را یک فرآیند غیر جمعی و تحت تأثیر تعامل فاعلان اجتماعی و ساختارهای اجتماعی می داند و از همین رو ملاحظه می کنید که ایشان در حصار این تأملات نظری مانند بسیاری از صاحب نظران و دانشگاهیان باقی نمی ماند. ایشان آمدن به جامعه و به سوی مردم و با مردم گفت وگو کردن را برای محقق شدن آن فاعلیت و برای تولید فرهنگی به جای باز تولید فرهنگی عنوان می کند. قانعی راد به عنوان یک فرد صاحب درد و دغدغه به مسایل جامعه فعلی ما می پردازد، ما فراموش نمی کنیم نشست هایی که ایشان با موضوع زنان و عدالت آموزشی و بحران های محیط زیستی و بحران آب و جلساتی که ایشان با همین موضوعات و عناوین موسس بودند یا پیگیر آن بودند یا مشارکت داشتند و به جد دنبال می کردند، بحث عدالت آموزشی هم در رابطه با فرزندان ما و هم در رابطه با نا برابری های اجتماعی حکایت از تشخیص های دقیق توسعه ای و دغدغه ها و دردمندی ایشان دارد.

وظیفه خودم و دانشجویان دکتر قانعی راد و همکاران است که دغدغه ها و تأملات و آثار ایشان را بیش از پیش مورد توجه قرار دهیم و بتوانیم با رهنمودها، خطوط فکری و مش های اخلاقی و رفتاری ایشان را پی بگیریم، جامعه شناسی را به علم و دانشی که مشکل گشا باشد، تبدیل کنیم و بتواند با بازگویی و بازنمایی واقعیت های اجتماعی و تحلیل درست واقعیت های اجتماعی به سطوح سیاست گذاری و تصمیم سازی و تصمیم گیری درست و محقق شدن یک حکمروایی کارآمد کمک برساند.

دکتر قانعی راد با تلاش شبانه روزی شاید جزء نادر کسانی بودند که جامعه شناسی را به جامعه شناسی آوردند و شاید بعد از فوت ایشان تنها جامعه شناسی باشد که تصاویر ایشان در مراکز عمومی شهری آویخته می شود.

بدترین و خطرناک ترین تهدید را به بهترین فرصت تبدیل کرد

دکتر علی میرزا بیگی از دوستان و همراهان دکتر قانعی راد نیز به سخنرانی پرداخت و اظهار کرد: یکی از ویژگی های محمد امین حالت و روحیه اخلاق مدار و عرفانی بود. در جلساتی هم که شرکت می کرد هرکدام از دوستان که مباحثی را ارایه می دادند ایشان بیشتر مباحث عرفانی را ارایه می داد، در حقیقت با چرخه و سیر تفکر عرفانی رو به رو بود. کم کم این روحیه با حفظ مسایل اخلاقی به روحیه عقلانی، انتقادی، علمی و تخصصی تبدیل شد.

دیگر اینکه برای دوستی ارزش قائل بود تا جایی که در راه دوستی گذشت می کرد. دکتر قانعی راد نوعی غرور توأم با نکته سنجی بود و من احساس می کردم اواخر بیشتر حالت رسمی و جدی دارد.

نکته دیگر اینکه در مورد شخصیت هایی که به خاطر لغزش سیاسی مورد بی مهری جامعه قرار گرفته بودند، می گفت: ما باید سرمایه های ملی خود را به راحتی از دست ندهیم، دکتر قانعی نگران سرمایه ملی بود، چه سرمایه ای مانند آب و چه سرمایه ملی به معنی نیروهای مختصص و اندیشمندان اجتماعی. از این رو جای خوشبختی است که ما دیدیم دوستان و همکاران او بعد از فوتشان نشان دادند که مانند او سرمایه های ملی را پاس می دارند. من شاید فراز بزرگ و بزرگترین فراز تحول شخصیت و ویژگی های رفتاری او را در مقابله ای دیدم که با مرگ داشت. در واقع شاید بزرگترین ویژگی شخصیتی او این بود که بدترین و خطرناک ترین تهدید را به بهترین فرصت تبدیل کرد. در ایامی که بیمار بود نه تنها از تلاش خود نسبت به سال های قبل کم نکرد بلکه در جلسات بیشتری شرکت می کرد. اگر نبودند نسلی که تعداد کمی از آنها مانده که خالصانه تلاش می کنند و جذب ثروت و قدرت نا مشروع نشدند و به باند بازی و رانت خواری و فساد اقتصادی گرفتار نشدند و همواره مشکلات را تحمل کردند و از حقوق مردم دفاع کردند، مشخص نبود که وضع جامعه ما چگونه بوده و چگونه خواهد بود.

مهم ترین دغدغه خاطر دکتر قانعی راد فساد اقتصادی و مشکلات اقتصادی و اضمحلال ارزش ها و نظام ارزشی جامعه است. او همچنین نگران بود که مردم جامعه احساس امنیت نمی کنند و سلسله مراتبی که باید به لحاظ تخصصی و احترام به بزرگترها به آن توجه شود، متأسفانه گویای انحطاط و زوال اجتماعی است.

یکی دیگر از ویژگی های بارز دکتر قانعی راد مثبت اندیشی و امیدوار بودن به تغییر و تحول در جامعه بود. در این زمینه آگاه سازی مردم می تواند راه درستی باشد.

در نهایت دو توصیه دارم؛ اول اینکه هدف از این جلسات تنها نباید تقدیر و تقدیس افراد برجسته و روشنفکران جامعه باشد، بلکه باید از ویژگی های شخصیتی آنان و تحلیل تحول و شرایط و عواملی که باعث ایجاد چنین شخصیت هایی شده استفاده کنیم و برای تربیت نسل جدید و دانشجویان مورد استفاده قرار دهیم. به نظر من یکی از مشکلات اساسی که دکتر قانعی راد هم به آن اشاره کرد ضعف نظام آموزشی چه در دوره ابتدایی و چه در دوره دانشگاه هاست. در دانشگاه لازم است که جامعه شناسی بر محور مسایل اجتماعی و مسایل واقعی جامعه تدریس شود و در حقیقت مسایل واقعی به بحث گذاشته شود و دانشجویان با روش انتقادی و با هدف پرورش های مهارت های تفکر انتقادی، تحلیلی و خلاق آموزش ببینند.

یکی از عواملی که باعث شد دکتر قانعی، دکتر قانعی راد شود مشارکت او در نهادهای اجتماعی و انجمن جامعه شناسی بود، مناسب است که فرصتی فراهم شود تا دانشجویان در طول دوران دانشجویی با مراکز مردم نهاد در دانشگاه ها و شورای دانشکده و دیگر نهادهای جامعه همکاری و فعالیت عملی داشته باشند.

«او چه خواهد نوشت»

در این مراسم از تابلو نقاشی دکتر قانعی راد اثر سینا ربیعی رونمایی شد.

سینا ربیعی در صحبت هایی کوتاه به میراثی از قانعی راد و اساتیدی همچون ایشان اشاره و خاطرنشان کرد: بسیاری از صحبت های ما در این باره بود که دکتر قانعی راد چه بود و چه کرد، اما چه میراثی از ایشان حفظ می شود؟ نکته مهم این است که در جامعه ای که مساله ای به نام جامعه وجود ندارد و اساساً بازار است، آیا واقعاً می توان راجع به میراث صحبت کرد؟ آیا گوشی برای شنیدن میراث و صحبت های دکتر قانعی راد هست؟ من معتقدم جایی برای جامعه شناسی و علوم اجتماعی نیست و اگر بخواهیم با این وضعیت پیش برویم در کشور ما چیزی به عنوان میراث باقی نخواهد ماند بنابراین دکتر قانعی راد به ما خواهند نگریست و باید دید که او چه خواهد نوشت! حال در این شرایط آیا جایی برای نوشتن هست؟ آیا گوشی برای شنیدن جامعه شناسی وجود دارد؟ به نظر نمی رسد!

بوسه بر دستان یار 

تابلو نقاشی دکتر قانعی راد با دعوت از خواهران، خانواده دکتر قانعی راد و همچنین سراج زاده رییس انجمن جامعه شناسی ایران و نقاش اثر رونمایی گردید؛ همسر و خواهران دکتر بارها بر دستان بی جان مرد برجسته جامعه شناسی بوسه می زدند. این اثر به خانواده دکتر قانعی راد تقدیم شد.

در این مراسم شخصیت هایی چون ولی الله شجاع پوریان (معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران) احمد مسجد جامعی، هادی خانیکی، سراج زاده، بهاره آروین، آذر منصوری، حاضری، حسین میرزایی، علی میرزا بیگی، مرضیه سادات موسوی، علیرضا سلیمانی، نصیری، رفیع و عبدالحسنی و همسر و فرزندان دکتر قانعی راد حضور به هم رساندند و یاد و خاطره دکتر قانعی راد جامعه شناس متعهد و مردمی را پاس داشتند.

 

 

عقل شوریده و دل در طلب اوست هنوز

جان به لب آمده و دل به تمناست هنوز

هر چه گفتم به دلم رفته، دلم گوش نکرد

منتظر مانده که شاید برسد، دوست هنوز

پشت سر مانده از او خاطره هایی بسیار

پیش رو حرف نگفته است چه بسیار هنوز

مثل من عاشق و شاعر به جهان بسیار است

چو امین بودن ما حرف محال است هنوز

انتهای پیام

www.fa.shafaqna.com/ انتهای پیام