شفقا زندگی_ وقتی اسمی از محیط زیست و تخریب آن آورده می شود ناخودآگاه ذهن ها به یکی از ضلع های مثلث حفظ این نعمت خداوندی یعنی انسان می رود. محیط زیست برای بقای نسل بشر آفریده شده است و پیوندی ناگسستنی میان انسان و طبیعت وجود دارد، طبیعتا خود انسان ها بیشترین نقش را در حفظ و یا تخریب آن می توانند داشته باشد، این در حالی است که با توجه به نقش حیاتی و کلیدی محیط زیست در زندگی، همواره از انسان ها به عنوان مهم ترین تخریبگر محیط یاد می شود و این بی توجهی در جامعه ما که یک جامعه با تمدن کهن و دارای باورهای اخلاقی و دینی مستحکم است بسیار مشهود تر و ملموس تر از جوامع دیگر حتی جوامع غیر دینی دیده می شود.
مهم ترین چالش های محیط زیست کشور و آینده اکولوژیست جامعه ما، رابطه بین دین، اخلاق و محیط زیست، جایگاه محیط زیست در باورهای اسلامی و ایرانی و مهم ترین راهکارها برای بهبود وضعیت زیست محیطی کشور از جمله محورهایی است که خبرنگار شفقنا زندگی سراغ دکتر محمد جواد امیری استاد دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران و پژوهشگر حوزه دین و محیط زیست رفته است که مشروح این مصاحبه را در ذیل می خوانیم.
مهم ترین چالش های زیست محیط ایران
دکتر محمد جواد امیری در گفت و گو با خبرنگار شفقنا زندگی، محیط زیست را یک نظام بسیار پیچیده و مرتبط به تمام حوزه های دینی، فرهنگی، اقتصادی، سیاستی و اجتماعی زندگی انسان دانست و بیان کرد: همه چیزهایی که در اطراف ما وجود دارند و به زندگی انسان و محیط مرتبط می شود محیط زیست ما را تشکیل می دهد بنابراین چالش های آن در جامعه ما نیز بسیار زیاد است، در واقع آلودگی هوا، تغییر اقلیم، بحث ریزگردها، کمبود فضای سبز، کاهش سطح آب های زیر زمینی، افت کیفیت آبهای سطحی، کمبود آب، افزایش دما و برخی موارد دیگر مهم ترین این چالش ها است. بحث تغییر اقلیم می تواند تمام جنبه های محیط زیست از جمله کاهش آب، تغییر مرز های پوشش گیاهی، تغییر زیستگاههای حیات وحش، بیابان زایی، تخریب سرزمین و غیره را تحت تاثیر قرار دهد.
وی در ادامه تصریح کرد: متاسفانه هر چه زمان می گذرد عواملی نظیر افزایش جمعیت، تغییر نیاز انسان ها بر اثر تغییر شیوه زندگی، ورود تکنولوژی، ازدیاد جمعیت، رونق کشاورزی، دامداری و بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی سبب شدند به رغم توجهی که رهبران مذهبی و سیاسی جامعه به حفظ محیط زیست و منابع طبیعی دارند سطح وسیعی از مملکت ما در اثر بی توجهی و عدم آگاهی کافی دچار چالش باشند. اگر چه برخی مشکلات زیست محیطی نظیر کمبود فضای سبز در گذشته نیز وجود داشت اما امروز به دلایل فوق بیشتر ملموس است.
کمبود آب خطرناک ترین و بحرانی ترین مشکل محیط زیست ایران
جنگ آب در راه است
این استاد محیط زیست دانشگاه تهران، کمبود آب را مهم ترین و خطرناک ترین بحران زیست محیطی ایران در شرایط فعلی عنوان کرد و گفت: همانطورکه اشاره کرد در بسیاری از حوزه های محیط زیست کشور، ما با بحران جدی مواجه هستیم. اما در حال حاضر کاهش کمیت و کیفیت آب و همچنین تغییر اقلیم مهم ترین بحران زیست محیطی ایران است که تمام مناطق را درگیر خود کرده است. حتی برخی شهرهای شمالی کشور نیز طی چند سال آینده با چالش کمبود آب مواجه می شوند بنابراین همان جنگ آب که از گذشته صحبت آن وجود داشته است امروزه دوباره مطرح می شود.
امیری در پاسخ به این سوال که آینده محیط زیست کشور را چگونه ارزیابی می کنید اظهار کرد: اگر چه آینده محیط زیست را به هیچ عنوان نمی شود پیش بینی کرد، اما اگر روند تغییر اقلیم و کمبود آب کشور به این شیوه ادامه داشته باشد ما در آینده نزدیک وضعیت بسیار نگران کننده و دردناکی خواهیم داشت، در واقع تغییر اقلیم پدیدهای است که در نتیجه فاکتورهایی همچون فرایندهای دینامیکی زمین، عوامل بیرونی همچون تغییرات در شدت تابش آفتاب و یا فعالیت های انسانی اتفاق می افتد. عوامل موثر انسانی، فعالیت هایی هستند که به وسیله آن انسان ها محیط را تغییر داده و بر اقلیم تاثیر میگذارند. بزرگترین عامل مورد نظر کنونی افزایش سطح CO2در اثر بروندههای مربوط به احتراق سوخت فسیلی است که در نتیجه آن ها ذرات معلق آئروسلها (ذرات معلق در جو) موجب اعمال اثر بر اقلیم میشود.
وی ادامه داد: عوامل دیگر از جمله استفاده از زمین، استهلاک ازن و تخریب جنگلها نیز بر اقلیم تاثیر گذار هستند. بنابراین به نظر می رسد که پیش بینی در خصوص وضعیت محیط زیست بسیار مشکل است اما پیش بینی روند تغییرات بیانگر وضعیت مناسبی در آینده نیست. البته نباید دست روی دست گذاشت بلکه از همین حالا باید به فکر چاره بود.
توجه به آموزش های عمومی در سطح جامعه محیط زیست را زنده می کند
این کارشناس محیط زیست توجه جدی به آموزش های عمومی محیط زیست در سطح جامعه را مهم ترین راهکار پیشگیری از تخریب و داشتن محیط سالم دانست و اظهار کرد: با آموز های محیط زیست در سطح جامعه می توان میزان آگاهی مردم در حوزه محیط زیست را افزایش داد و سبک زندگی آنها را تغییر داد، مطمئنا این آموزش ها می تواند به حفظ و احیای محیط زیست کمک کند، متاسفانه آموزش های محیط زیست جامعه ما بسیار ناچیز است و مردم ما درک درستی از اهمیت و وظایف خود در برابر آن ندارند و ما هنوز نتوانستیم محیط زیست را درک کنیم.
مردم ایران محیط زیست را خصوصی و از آن سهم خواهی می کنند
این استاد دانشگاه تهران یادآورشد: متاسفانه مردم جامعه ما محیط زیست را بسیار خصوصی نگاه می کنند و تنها برای خودشان می خواهند در صورتی که محیط زیست امری عمومی است. همانطور که اشاره شد محیط زیست یک نظام پیچیده است که همه شاخه های آن با یکدیگر ارتباط دارند نمی توانیم پدیده ی ریزگردها را تنها به جنوب کشور محدود کرد یا آلودگی هوا را به تهران، اگر در هر منطقه یا حتی کشورهای همسایه یک مشکل زیست محیطی وجود داشته باشد پیامدهای آن تمامی مناطق حتی کشورهای همسایه را درگیر می کند مثل ریزگردها که این پدیده از کشورهای اطراف منطقه وارد کشور ما شده است بنابراین آموزش همگانی محیط زیست باید در بین تمام گروههای جامعه بخصوص در گروههای سنی پایین جدی گرفته شود، یعنی آموزش ها در مدارس بصورت مدون، برنامه ریزی شده و هدفدار پیاده شود. اگر چه آموزش ها شروع شده اما هنوز نظام مند نشده است بلکه بشکل جزیره ای در حال انجام است. شاید تمامی سازمان ها و ارگان ها سیاست ها و برنامه هایی برای آموزش های محیط زیست دارند ولی این آموزش ها باید نظام مند باشد.
همه کشورهای دنیا درگیر بحران های ناشی از محیط زیست هستند
امیری با تاکید بر اینکه تمام جوامع دنیا درگیر مشکلات ناشی از محیط زیست هستند تصریح کرد: امروزه همه کشورهای دنیا درگیر بحران های ناشی از محیط زیست هستند و این مشکلات مختص به ایران نیست. اما برخلاف کشور ما در کشورهای پیشرفته و توسعه یافته آموزش محیط زیست بسیار جدی دنبال می شود، مشکل ما این است که در جامعه ما انجام کار مشترک نهادینه نشده است و هر کسی از محیط زیست سهم خواهی می کند و فکر می کند محیط و فضایی که در آن قرار دارد مخصوسص خودش است و مختار به هر کاری در آن می باشد.
دستورات دینی اهمیت محیط زیست در باور مردم نهادینه نشده است
بنابراظهارات وی اگر موضوع محیط زیست در جامعه مثل بستن کمربند ایمنی نهادینه شود مردم نیز از محیط زیست سهم خواهی نمی کنند، ما از نظر قوانین و دستورات دینی در این زمینه مشکلی نداریم و اگر به آن بی توجه هستیم به این دلیل است که این دستورات از طریق آموزش های عمومی نهادینه نشده و به باور مردم تبدیل نشده است.
حفظ محیط زیست یکی از اصول اساسی توسعه پایدار ایرانیان در گذشته بود
این کارشناس محیط زیست ایران را یکی از کهن ترین تمدن های دنیا در حوزی محیط زیست دانست و گفت: هنگامی که بسیاری از ممالک دنیا بصورت قبیله ای هم وجود نداشتند ایران مهد تمدن و فرهنگ در همه حوزه ها بخصوص محیط زیست بود. این موضوع در باورهای گذشته ایرانیان امری قابل احترام بود و همواره بر حفظ آن تاکید می شد، بطور مثال داستانی در تاریخ آمده که در عصر انوشیروان ساسانی، ایشان در روز درختکاری پیرمرد کشاورزی را دید که به غرس درخت گردو مشغول بود و از او سوال کرد: ای پیرمرد، میوه های این درخت را خواهی خورد؟ پیرمرد جواب داد: ” دیگران کاشتند ما خوردیم و ما می کاریم تا دیگران از آن بهره ببرند” مفهوم این جمله در واقع مفهوم کلمه توسعه پایدار امروزی است که این اصل از دهه ۷۰ میلادی پس از کنفرانس زمین در دنیا مطرح شد. بنابراین حفظ محیط زیست یکی از اصول اساسی توسعه پایدار ایرانیان در گذشته بود.
اسلام بیشتر از ادیان دیگر به امر محیط زیست توجه دارد
امیر با اشاره به اینکه ارزش و اهمیت محیط زیست در دین اسلام بیشتر و بارزتر از ادیان دیگر است افزود: از نگاه دینی نیز همه ادیان به طریقی به این امر ارزش قائل هستند اما دین اسلام بسیار بارزتر از ادیان دیگر به آن پرداخته است، بطوریکه چندین سوره در قرآن است که عناوین آنها به نام پدیده های طبیعی است مانند کوه، آفتاب، ماه، و یا جانوران و گیاهان مثل گاو، زنبور عسل، عنکبوت، مورچه ، فیل و انجیر و … همچنین روایات متعددی نیز از پیامبران و امامان در این زمینه وجود دارد. دین اسلام کاملا در بحث محیط زیست اشراف دارد، نمونه بارز آن در بحث آب این است که مهریه حضرت زهرا(س) قرار گرفته بنابراین این نشان از اهمیت این نعمت حیاتی است، یا حضرت علی(ع) می فرمایند: “شترهایی که باردار هستند نباید بکار گرفته شوند، یا پیامبر می فرمایند: “اگر شاخه ی درختی شکسته شود گویی بال فرشته ای را شکسته اید” و در جایی دیگر زمین را مادر انسان و امین خداوند می دانند و می فرمایند: “در نگه داری زمین بکوشید و به آن حرمت نهید که مادر شماست. هر کس بر روی آن کار نیک و یا بدی انجام دهد، گزارش خواهد کرد” بنابراین ائمه اطهار و پیامبران به این دلیل اینگونه روایات و احادیث را بکار می بردند که اهمیت محیط زیست را به جامعه نشان دهند.
از دیدگاه اسلام محیط زیست متعلق به خدا است و باید امانتدار بود
این کارشناس حوزه دین ومحیط زیست ادامه داد: در دین اسلام زمین متعلق به خدا است . انسان حق داردآن را اداره و در حد نیاز از نعمات آن استفاده کند و در پایان باید به همان صورت سالم به صاحب اول آن یعنی خداوند متعال برگرداند. در سوره “انعام” آیه ۱۴۱ قران مجید، حتی میزان مصرف از محیط زیست نیز مشخص است و در این آیه آمده است: “بخورید از میوه های بدست آمده و سهمی هم به مستمندان بدهید اما هرگز اسراف نکنید که خداوند مسرفین را دوست ندارد”. یا در سوره اسراء آیه ۲۷ آمده: “کسانی که افراط می کنند برادران شیطانند”.
نیازمند یک نهضت عمومی حفظ محیط زیست در جامعه هستیم
علمای اسلام به کمک مسوولان بیایند تا محیط زیست را نجات دهند
به گفته امیری، از آیات و سوره های قرآن مشخص می شود که برای زندگی کردن بر روی کره زمین باید از دستورات الهی پیروی کرد. این فرامین باید برای جوامع بشری آموزنده باشد. در طول تاریخ دین و مذهب همواره مهم ترین عامل خودآگاه اصلاح رفتار و اندیشه انسان بوده است. تا زمانی که تحولی در ضمیر ناخودآگاه آدمی رخ ندهد هیچ گونه امیدی به امنیت و پایداری طبیعت و روند کاهش تخریب آن در سطح جهانی نیست. بنابراین چون باور پذیری مردم از علمای دینی بیشتر است لازم است حوزه های علمیه سراسر کشور به کمک مراکز علمی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست و دانشگاهها، کارگروه هایی تشکیل دهند تا ضمن آموزش در خصوص اهمیت و حفظ محیط زیست، فرهنگ سازی اصولی و مدونی در جامعه انجام پذیرد.
این پژوهشگر حوزه دین و محیط زیست ادامه داد: همان کاری که در روستای یخکش مازندران صورت گرفته، در این روستا جامعه محلی را به کمک روحانیان و کارشناسان مربوطه تحت آموزش های محیط زیستی قرار دادند و به دلیل همان باور پذیری، موفق شدند از بسیاری از تخریب هایی که در این روستا صورت می گرفت جلوگیری به عمل آید. جایی که مردم تخریب جنگل و شکار پرنده می کردند امروزه حفظ جنگل و حیوانات و پرندگان را سرلوحه کار قرار دادند. این دیدگاه در این روستا نهادینه شده و ما می توانیم این موضوع را به تمام جامعه تزریق کنیم. بنابراین برای حفظ محیط زیست به یک نهضت عمومی نیاز داریم و برای اجرای این کار نیز نیاز به مشارکت و همکاری تمامی ارگان های مختلف از جمله حوزه علمیه و علمای مذهبی هستیم.
محیط زیست از اصول پایدار هر جامعه به شمار می رود
اولین منطقه حفاظت شده در جهان توسط ایرانیان ایجاد شد
وی در خصوص ارتباط محیط زیست و توسعه خاطر نشان کرد: حفظ محیط زیست جزء یکی از اصول توسعه پایدار است توسعه هیچ کشوری نباید بدون توجه به این اصل باشد. این موضوع چندین دهه است که در دنیا مورد توجه قرار گرفته است اما در کشور ما از دوران بسیار گذشته وجود داشته بطوری که اولین منطقه حفاظت شده ۴۸۰ سال قبل از میلاد توسط خشایار شاه در آسیای صغیر ایجاد شد بنابراین باورهای اهمیت محیط زیست در بین مردم ما وجود دارد اما هنوز به بالفعل نشده است.
اخلاق محیط زیست در جامعه یک حلقه گمشده تبدیل شده است
بنابراظهارات این استاد دانشگاه، حفظ محیط زیست جدا از تکلیف دینی، یک موضوع اخلاقی نیز هست باید روی اخلاق محیط زیست در جامعه توجه اساسی شود متاسفانه بنابه دلالیلی این امر در جامعه بسیار ضعیف است اخلاق به حلقه گمشده در جامعه تبدیل شده است یعنی ما در دوران گذار اخلاق قرار گرفته ایم به نظر ما اخلاق جدا از دین نیست و هر مسلمانی باید در حفظ محیط زیست خود کوشا باشد. از نظر قرآن انسان خلیفه، بنده و امانت دار خداوند است و نه قیم مطلق طبیعت که به دلخواه خود آن را تصرف کند. بی شک حفظ محیط زیست و نیز جامع نگری و آینده بینی در این باره در ردیف مهم ترین مصلحت هایی است که باید همواره مدنظر مدیران مسوول باشد.
حفظ محیط زیست یک فرضیه ملی و دینی است
دکتر امیری توصیه کرد: تنها صلاح کار و راه عاقبت اندیشی در حوزه محیط زیست، آشتی و هدف مشترک داشتن دولتمردان با یکدیگر و همچنین توجه به دستورات و مبانی دین است. بنابراین در چارچوب حفظ بهتر محیط زیست و ایجاد یک محیط زیست سالم و پایدار، توصیه می شود تا در کنار برنامه های علمی و اجرایی موجود، از فرایض الهی ثبت شده در قرآن و احادیث موجود از پیغمبر و امامان، برای تعلیم و آموزش محیط زیستی کل مردم ایران، از سطح کودکستان تا دانشگاه، از روستا تا شهر و برای همه اقشار جامعه استفاده شود. باید همه یاد بگیریم که حفظ محیط زیست و طبیعت، یک فریضه ملی و دینی است و بر همه کس واجب است.
گفت وگو از طاهره مرادی- شفقنا زندگی
انتهای پیام
