شفقنا زندگی- *دکتر عزیزاله کمال زاده متخصص تغذیه و فیزیولوژی در یادداشتی که برای شفقنا زندگی ارسال کرده آورده است:
غده تیروئید:
تیروئید غده ای است به شکل پروانه در جلوی گردن در پایین حنجره و بالای استخوانهای ترقوه، تیروئید دو نوع هورمون به نام های تری یدوتیرونین (T3 ) و تیروکسین (T4 ) ترشح می کند. این هورمون ها تنظیم چگونگی مصرف و ذخیره انرژی، تنظیم تولید پروتئین، کمک به کنترل درجه حرارت بدن و تاثیر بر تمام جنبه های متابولیسم بدن را به عهده دارند. این دو هورمون توسط هورمون محرکه تیروئید (TSH) تنظیم می شوند.
پرکاری تیروئید:
پرکاری تیروئید یا هایپرتایرویدیزم (Hyperthyroidism ) عارضه ای در غده تیروئید است که در آن تیروئید بیش از مقدار نرمال، به ترشح هورمون می پردازد. پرکاری تیروئید، وضعیتی است که در آن غده تیروئید، بیشفعال است و باعث تولید بیشازحد هورمون تیروئید میشود. این بیماری گاهی به صورت بسیار شدید بروز میکند و کاهش وزن غیرعادی، نارساییهای قلبی و مشکلات تنفسی را به دنبال دارد؛ تیروئید پرکار میتواند روی خلق و خو تاثیر بگذارد و فرد مبتلا را زودرنج و پرخاشگر کند. تشخیص این بیماری در بدن با مطالعه نشانه های بالینی و انجام آزمایش امکان پذیر است. همه این علائم آزاردهنده اگر به موقع تشخیص داده شوند قابل درمان هستند.
نشانه های پرکاری تیروئید:
عارضه تیروئید پرکار بیش از همه بین زنان ۲۰ تا ۴۰ سال رایج است. البته تیروئید پرکار مردان را نیز درگیر می کند.
- ناباروری،
- کاهش وزن علی رغم اشتهای خوب،
- لرزش و تنشهای غیرارادی خصوصاً در دستان و انگشتان،
- ضعف عضلانی، خستگی مفرط،
- ضربان سریع قلب،
- بینظمی در قاعدگی، کاهش تعداد دفعات قاعدگی یا کاهش حجم خونریزی،
- عدم تحمل گرما و تعرق شدید،
- آشفتگی، تحریکپذیری و اضطراب، زود رنجی،
- اسهال یا دفعات زیاد کار کردن رودهها،
- اختلالات بینایی (تحریک شدن چشم و مشکلات دید، برجسته شدن چشمها)،
- شدت ریزش مو، جدا شدن ناخن، تورم نوک انگشتان (چماقی شدن)، گود افتادن چشم ها،
- تغییر در ضخامت پوست،
- گواتر یا بزرگی غده تیروئید،
- بزرگ شدن پستان در آقایان.
علت پرکاری تیروئید:
شایعترین علت پرکاری تیروئید، ابتلا به بیماری گِریوز (Graves ) است. این بیماری باعث میشود که سیستم ایمنی بدن آنتی بادیهایی تولید کند که به غده تیروئید حمله میکنند و باعث میشوند که غده تیروئید هورمون بیش از حد تولید کند. این بیماری معمولا در افرادی بروز میکند که سابقه خانوادگی در ابتلا به مشکلات تیروئید دارند.
یکی از مشخصترین علائم بیمار این است که پشت چشمهای او عرق میکند که باعث درد چشم، اشک ریختن از چشمها و بیرونزدگی چشمها میشود. سایر علل پرکاری تیروئید عبارتند از:
– رشد تودهی غیرسرطانی روی غده تیروئید (ندول تیروئید)،
– مصرف بیش از اندازهی هورمونهای تیروئید برای درمان سایر بیماریها،
– التهاب نیمه حاد غدهی تیروئید،
– التهاب غدهی تیروئید بر اثر تجمع گلبولهای سفید (لنفوسیتها) یا التهاب تیروئید پس از زایمان،
عوارض پرکاری تیروئید:
در صورتی که پرکاری تیروئید درمان نشود میتواند عوارض جدی و خطرناکی به دنبال داشته باشد مثل:
– آریتمی قلبی (اختلالات مربوط به ضربان نامنظم قلب)،
– اتساع قلب (بزرگ شدن حفرهی درون قلب و نازک شدن عضلات قلب) و نارسایی و ایست ناگهانی قلب.
– فشار خون بالا،
– آرتروز مفاصل،
– پرکاری تیروئید میتواند موجب بشود کلسیم و پتاسیمی که باید به استخوانها برسد از طریق ادرار و مدفوع دفع شود و بدین ترتیب تراکم مواد معدنی موجود در استخوانها کم میشود و تراکم استخوانها کاهش مییابد. این وضعیت در نهایت میتواند موجب بروز پوکی استخوان و خطر شکستگی استخوانها شود.
تشخیص پرکاری تیروئید:
پرکاربردترین آزمایش های تیروئید که برای تشخیص پرکاری تیروئید به کار میروند عبارتند از:
-تست هورمون محرک تیروئید یاTSH که توسط غدهی هیپوفیز ترشح میشود، در موارد ابتلا به پرکاری تیروئید، TSH کاهش مییابد. در صورتی که میزان TSH خون پایین نباشد، آزمایشات دیگر باید بررسی شوند.
– تستT3 و T4، میزان این هورمونها که همان هورمونهای تیروئید هستند، در صورت پرکاری تیروئید افزایش مییابد. در برخی موارد، میزان تمامی هورمونهای ترشح شده توسط تیروئید بالا نیست و فقط یک یا دو نوع از این هورمونها میزان بالایی در خون دارد.
-آزمایش اسکن تیروئید : در صورتی که علت بروز پرکاری تیروئید وجود یک توده در غدهی تیروئید باشد، این آزمایش میتواند این موضوع را مشخص کند.
رژیم غذایی پر کاری تیروئید:
از آنجایی که با پرکاری تیروئید، سوخت و ساز بدن به شدت سرعت میگیرد، باید از خوردن موادی که باعث بالا رفتن سوخت و ساز بدن میشود خودداری کرد، مانند کافئین، قند وشکر، شرینی جات قنادی.
در رژیم غذایی پرکاری تیروئید محدودیتهایی برای خوردن ید وجود دارد و باید غذاهایی مصرف شوند که عملکرد تیروئید را تا حدودی سرکوب کنند مانند مصرف سبزیجات خانواده کلم از قبیل کلم، گلکلم، کلم قمری، کلم بروکلی، اسفناج، شلغم، سویا، به شکل خام و نپخته و حداکثر به صورت بخارپز و تفت داده شده.
نسبت به دریافت توأم این سبزیجات همراه با داروهای ضد تیروئید باید کاملاً احتیاط نمود؛ زیرا میتوانند باعث افزایش عوارض جانبی داروها شوند.
– افزایش تعداد وعدههای غذایی همراه باکاهش حجم هر وعده غذایی.خوردن وعدههای غذایی کوچک به بدن کمک می کند تا مواد معدنی و ویتامین هایی که به خاطر متابولیسم بالا از دست رفته را دوباره سریع ذخیره کرد.
- غذاهایی که غنی از کلسیم و آنتی اکسیدان هستند برای افرادی که به پرکاری تیروئید مبتلا هستند، بسیار مفید است.
– از آنجا که پرکاری تیروئید منجر به نازک شدن استخوان ها می شود بسیار اهمیت دارد که کلسیم روزانه دریافتی به اندازه کافی باشد تا از پوکی و شکستگی استخوانها جلوگیری شود. مقادیر توصیه شده کلسیم برای افراد کمتر از ۵۰ سال ۱۲۰۰ میلی گرم به صورت روزانه و افراد بالای ۵۰ سال ۱۵۰۰ میلی گرم به صورت روزانه است.
بنابراین مصرف روزانه سه لیوان شیر بسته بندی شده (سه واحد لبنیات) ، به عنوان بهترین منبع تامین کلسیم و هم چنین ویتامین D ، مصرف ویتامین D3 پنجاه هزار واحدی یک عدد در هر ماه و در صورت کمبود (مصرف یک عدد قرص در هر هفته به مدت ۴ تا8 هفته و سپس هر ماه یک عدد) و در صورت نیاز، مصرف مکمل کلسیم (از نوع سیتراتی) نیز مفید است.
توصیه میشود شیر مصرفی از نوع بسته بندی شده (ترجیحاً شیرهای استریل مدت دار با ماندگاری طولانی) باشد. لازم به تاکید است که اینگونه شیرها کیفیت و ایمنی بسیار بالایی دارند و بدون هر گونه مواد نگهدارنده هستند.
غذاهای فرآوری نشده و کامل نیز برای افراد مبتلا به پرکاری تیروئید مفید هستند.
- پرکاری تیروئید می تواند سبب کاهش وزن آشکار و دشوار شدن افزایش وزن شود چرا که متابولیسم بدن در این بیماری افزایش می یابد و باعث کاهش وزن و کاهش عضلات می شود.
گنجاندن گوشت قرمز بدون چربی، مرغ و سایر ماکیان، تخم مرغ، شیر و لبنیات، غلات و حبوبات به عنوان منابع پروتئینی در رژیم غذایی برای تأمین نیاز پروتئینی مبتلایان به پرکاری تیروئید ضروری است.
- استفاده از منابع غذایی حاوی ویتامینC، ویتامین B کمپلکس خصوصاً ویتامینهای B1، B2، B6 وB12 ، و ویتامین A و در صورت کمبود استفاده از مکمل آنها توصیه می شود.
غذاهایی که باید از خوردن آن اجتناب کرد:
- پرهیز از مصرف نمک، مکملها ی حاوی ید و برخی غذاهای دریایی، سبزیجات و جلبک های دریایی.
- کاهش مصرف غذاها و نوشیدنیهای تحریککننده مانند قند و شکر و شکلات و نوشیدنیهای کافئیندار مانند چای، قهوه، کولاها.
– پرهیز از مصرف دخانیات، فست فودها، غذاهای شور و نمک سود شده و غداهای سرخ شده، و مولتی ویتامین هایی که حاوی ید هستند
*مشاور دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
