شفقنا زندگی – یک استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران از کشف روش جدید تشخیص سم آفلاتوکسین در مواد غذایی خبر داد و گفت: این نوع سم یا قارچ ها در مواد غذایی بر پایه غلات، ذرت و برنج یافت می شود و توصیه کلی من به مردم این است محصولاتی که بر پایه این مواد تهیه می شوند در صورت کپک به هیچ عنوان مورد استفاده قرار ندهند.
دکتر نبی شریعتی فر در گفت و گو با شفقنا به مهم ترین یافته های طرح جدید پژوهشی تحت عنوان «تشخیص سریع سم آفلاتوکسین در غذای کودک با کمک نانو فناوری و گوشی هوشمند» پرداخت و اظهار کرد: بسیاری از مواد غذایی که بر پایه غلات هستند، می توانند در درون خود آفلاتوکسین که ناشی از رشد قارچ آسپرژیلوس هست، ایجاد کنند. این نوع سم در نهایت منجر به تولید سرطان زای مایکوتوکسین و آفلاتوکسین خواهد شد.
وی تصریح کرد: در پژوهش فوق ما از یک روش نوین، سریع و مقرون به صرفه برای شناسایی و اندازه‌گیری آفلاتوکسین B۱ استفاده شد. در واقع آفلاتوکسین ها چهار دسته B۱، B۲، J۱ و J۲ هستند که سرطان زا بودن آفلاتوکسین B۱ برای لنسان ثابت شده است.
استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران خاطر نشان کرد: روش علمی فوق را با بهره از سه فناوری پیشرفته انجام دادیم و توانستیم یک سیستم تشخیصی قابل حمل به عبارتی پرتابل دقیقی را ایجاد کنیم. در واقع فناوری یا روش هایی که ما در این پژوهش استفاده کردیم یک نانو حسگر زیستی مبتنی بر اکسید روی و کرکومین که یک ماده موثر است، می باشد و این روش از زردچوبه گرفته می شود. در واقع نانو ذرات اکسید روی به دلیل خواص نوری و سطح منحصر به فردی که دارد در این پژوهش به عنوان پایه ساخت حسگر زیستی مورد استفاده قرار گرفته است. ضمن اینکه پوشش این ذرات با کورکومین که یک ماده طبیعی با خاصیت آنتی اکسیدانی دارد، موجب شد انتقام پذیری این حسگری که ما تولید کردیم، بیشتر شود.
دکتر شریعتی فر همچنین ادامه داد: روش دومی که ما در این کار انجام دادیم، استخراج مایع پراکنده است. این روش استخراج به عنوان یک تکنیک ساده و موثر برای جداسازی و تقلیظ آفلاتوکسین از نمونه غذا به کار می رود. یعنی می توانیم با این روشی که استفاده می‌کنیم مقدار بسیار جزئی و کم آفلاتوکسین را در ماده غذایی تشخیص دهیم در واقع برای اینکه ما بتوانیم از این روش استفاده کنیم، مقداری مواد حلال هم نیاز داریم اما مواد حلالی که استفاده می شود، زیاد نیست.
این استاد دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران خاطر نشان کرد: یک روش دیگری که ما در طرح فوق استفاده کردیم، رنگ سنجی با استفاده از گوشی هوشمند بود. در این مرحله تغییر رنگ محلول پس از واکنش با آفلاتوکسین توسط دوربین گوشی ثبت می شود و با استفاده از نرم‌افزار تحلیل رنگ، میزان سم موجود مورد اندازه‌گیری مچقرار می گیرد. این روش نه تنها دقیق است. بلکه امکان استفاده در محیط‌های خارج از آزمایشگاه را نیز فراهم می کند. یعنی اگر ما یک محموله یا محصولی در گمرک کشور داشته باشیم با همین روش به سادگی و به سرعت می توانیم میزان سمی بودن قارچ آن را تشخیص دهیم.
وی در پاسخ به این سوال که آیا می‌توانیم با ترکیبی از فناوری نانو حسگر زیستی و استخراج مایع مایع صورت پراکنده و رنگ سنجی دیجیتال با گوشی هوشمند یک سیستم تشخیصی قابل حمل، دقیق، حساس و ارزان برای شناسایی سریع آفلاتوکسین در غذای کودک طراحی کنیم، گفت: این روش امکان پذیر است. اما در خصوص اهمیت این یافته علمی باید تاکید کرد که آفلاتوکسین ها خطرات جدی برای انسان دارند، در واقع آفلاتوکسین‌ها گروهی اجسام قارچی هستند و فلاتوکسین B۱ به عبارتی قوی‌ترین عامل سرطان زا در میان آفلاتوکسین‌ها محسوب می شوند. به طوریکه آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان این ماده را در گروه یک سرطان زا که از همه خطرناک‌تر است، طبقه بندی کرد.
این پژوهشگر دانشگاه علوم پزشکی تهران تاکید کرد: مصرف مواد غذایی آلوده به فلاتوکسین B۱ می‌تواند منجر به آسیب‌های کبدی، نقص ایمنی و حتی سرطان شود.
دکتر شریعتی فر ادامه داد: اینکه چرا ما غذای کودکان در این روش علمی را مورد بررسی قرار دادیم به این دلیل است که کودکان و نوزادان قشر آسیب پذیر هستند. از نظر اینکه سیستم ایمنی نوزادان هنوز به طور کامل رشد نکرده، توسعه نیافته است و بدن آنها توانایی مقابله با سموم را ندارد، از طرف دیگر غذای کودک معمولا از ترکیب غلات و مواد اولیه تهیه می شود که در معرض آلودگی به قارچ‌ها هستند. بنابراین وجود حتی مقدار کمی از آفلاتوکسین در این محصولات می‌تواند تب خطر جدی برای سلامت کودکان شود.
این استاد دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران به محدودیت های روش آزمایشگاهی کشف آفلاتوکسین اشاره کرد و یادآور شد: در روش‌های رایج آزمایشگاهی ما باید از دستگاه‌های گران قیمت نظیر دستگاه HPLC برای تشخیص این ماده سرطان زااستفاده کنیم. اگرچه این روش ها نیز روش‌های بسیار دقیقی هستند. اما استفاده از آن نیازمند مواد اولیه گران قیمت، نیروهای متخصص و ورزیده‌ای است که بتوانند کار را با این دستگاه انجام دهند. ضمن اینکه انجام این آزمایش ها بسیار زمان بر می باشند. به طوریکه ممکن است آماده کردن نتایج یک نمونه آزمایشی با این دستگاه یک روز زمان ببرد. در صورتی که این روشی که ما کشف کردیم نتایج نمونه را در عرض چند دقیقه پاسخ می دهد. بنابراین این محدودیت باعث شد ما مواد غذایی را در مناطق کم برخوردار با کمک این روش پایش کنیم.
این پژوهشگر ادامه داد: ما نیاز به یک راهکار جایگزین برای روش‌های فوق داشتیم. با توجه به چالش‌هایی که وجود داشت. یعنی اینکه ممکن بود مواد غذایی در گمرک ثبت و وارد کننده به دلیل هزینه هنگفت انبار تحت فشار قرار بگیرد
از طرف دیگر نیز ممکن بود ما به یک ماده غذایی در کشور نیاز داشته باشیم، که نگهداری طولانی مدت آن در گمرک زیان بار باشد. به این جهت یافته ما به عنوان روشی ساده، سریع و ارزان برای بررسی و سنجش میزان سلامت به به شمار می رود که می تواند نگرانی های وارد کننده و مصرف کننده به آن ماده غذایی را کاهش دهد.
استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران همچنین به میزان شیوع سرطان های ناشی از آفلاتوکسین‌ها در کشور اشاره و تاکید کرد: میزان شیوع سرطان‌های ناشی از آفلاتوکسین‌ها در کشورهای مختلف زیاد و ثابت شده است. اما سرطان یک بیماری مزمن محسوب می شود. اینگونه نیست افراد با خوردن یک ماده غذایی فوری به این بیماری مبتلا شوند. بلکه اثر آن ماده غذایی پس از مدتی قابل مشاهده است. اما به طور کلی استفاده از این ماده غذایی ذر سلول‌های بدن سرطان ایجاد می کند.
دکتر شریعتی فر با بیان اینکه استفاده از مواد غذایی با سم افلاتوکسین ها جامعه را با بیماری سرطان درگیر می کند، گفت: ما نباید اجازه دهیم غذاهای آلوده توسط انسان و دام مورد مصرف قرار بگیرد. ضمن اینکه حتی دام نیز می تواند به سموم قارچی یا افلاتوکسین ها مبتلا شود و این سموم از طریق شیر به انسان منتقل خواهند شد و بیماری سرطان را ایجاد می کنند. بر این اساس در دنیا کنترل دقیقی در خصوص آلوده نبودن مواد غذایی به آفلاتوکسین صورت می گیرد.
این پژوهشگر در پاسخ به این سوال که خانواده ها و مردم چگونه وجود سم آفلاتوکسین در مواد غذایی را تشخیص دهند، تاکید کرد: آفلاتوکسین بیشتر در مواد غذایی که با غلات تهیه می شوند، یافت می شود. در غلات نیز گندم، ذرت و برنج از موادی هستند که بیشتر در معرض این سم قرار دارند. در واقع بسیاری از مواد غذایی اعم از روغن یا محصولات دیگر نظیر چیپس بر پایه ذرت تهیه می شوند. بنابراین مردم باید در مصرف این مواد دقت کافی را داشته باشند. اگر چه این موضوع بیشتر به کنترل سیستم‌های حاکمیتی و دانشگاهی بر می گردد، این نهادها.بایذ سرطان را بودن مواد غذایی را به مردم اطلاع رسانی کنند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران تاکید کرد: توصیه کلی که می توانم به مردم داشته باشم این است که اگر مشاهده کردند روی محصولاتی که بر پایه غلات و غیره تهیه شده است کپک وجود دارد مورد استفاده قرار ندهند. حتی کپکی که بر روی قوطی های رب دیده می شود نیز نباید مورد مصرف قرار بگیرند.چرا که آفلاتوکسین ها در این مواد غذایی شکل می گیرد و ممکن است منجر به سرطان و بیماری‌های دیگر برای افراد شود.
دکتر شریعتی فر یادآور شد: اگر بخواهم به زبان ساده نتایج اصلی پژوهش را بیان کنم این است ما توانستیم یک نانو حسگر مبتنی بر اکسید روی و کرکومین را طراحی کنیم که بتوانیم آفلاتوکسین را در ماده غذایی با تغییر رنگی که حاصل می شود در گوشی هوشمند تشخیص دهیم. دوم اینکه حساسیت و دقت این روش علمی بسیار بالا بود به طوری که حد تشخیص روش ما برابر ۹ صدم میکروگرم بر کیلوگرم است.
شریعتی فر گفت: پژوهش فوق موفق شده یک پلتفرم تشخیصی نوآورانه بسیار حساس، سریع، مقرور به صرفه و قابل حمل برای شناسایی آفلاتوکسین را داشته باشد. این روش می تواند به عنوان یک ابزار قدرتمند برای ایمنی غذا یا سلامت غذا به ویژه در مناطق کم برخوردار و برای گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان و افراد مسن مورد استفاده قرار گیرد.
