شفقنا_معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به گسترش پشه آئدس در برخی مناطق کشور، بر ضرورت مشارکت عمومی در حذف منابع آب راکد و تقویت برنامههای مراقبتی تأکید کرد و گفت: کنترل این پشه تنها با سمپاشی امکانپذیر نیست و نیازمند اجرای مجموعهای از اقدامات محیطی، آموزشی و بهداشتی است.
دکتر سید سعید هاشمی نظری در گفتوگو با شفقنا با اشاره به اینکه پشههای آئدس اجیپتی و آئدس آلبوپیکتوس ناقل بیماریهای ویروسی مهمی هستند، گفت: تب دنگی شایعترین بیماری منتقله توسط این پشههاست و میلیاردها نفر در جهان در معرض خطر ابتلا به آن قرار دارند، چیکونگونیا، زیکا و تب زرد نیز از دیگر بیماریهای مهمی هستند که از طریق پشه آئدس منتقل میشوند.
دکتر هاشمی نظری درباره زیستگاه و شرایط تکثیر پشه آئدس اظهار کرد: این پشه معمولاً در آبهای راکد و تمیز رشد و تکثیر مییابد و تخمهای خود را در ظروف کوچک حاوی آب از جمله گلدانها، زیرگلدانیها، لاستیکهای فرسوده، بشکهها و سایر مخازن کوچک قرار میدهد. افزایش دما، رطوبت و وقوع سیلابهای ناشی از تغییرات اقلیمی نیز شرایط مناسبی را برای گسترش این ناقل در مناطق جدید فراهم کرده است.
مشاور مرکز بیماریهای غیر واگیر – وزارت بهداشت، مهمترین راهکار مقابله با این پشه را حذف منابع آب راکد دانست و افزود: هرگونه ظرف یا محلی که امکان تجمع آب در آن وجود داشته باشد، میتواند به محل تخمگذاری پشه تبدیل شود؛ از این رو حذف ماندآبها در محیط زندگی و پیرامون محل سکونت، مؤثرترین اقدام پیشگیرانه محسوب میشود.
هاشمی نظری درباره اثربخشی سمپاشی گسترده نیز گفت: سمپاشی عمدتاً پشههای بالغ را هدف قرار میدهد و تأثیر چندانی بر تخمها و لاروها ندارد. از سوی دیگر، پشه آئدس در محلهای کوچک، پراکنده و گاه غیرقابل دسترس تخمگذاری میکند؛ بنابراین سمپاشی به تنهایی نمیتواند راهکار مؤثری برای کنترل جمعیت این پشه باشد.
وی ادامه داد: بر اساس یافتههای علمی، مدیریت محیطی و حذف منابع تولیدمثل پشه از مهمترین راهکارهای کنترل این ناقل به شمار میرود. همچنین استفاده از لاروکشها، بهرهگیری از ماهیهای لاروخوار در منابع آبی مناسب، روشهای نوین زیستی مانند استفاده از باکتری ولباخیا از جمله روشهای مورد توجه در برنامههای کنترل پشه آئدس هستند.
مدیر گروه اپیدمیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تأکید کرد: موفقترین برنامههای کنترل این پشه در جهان بر پایه روشهای تلفیقی طراحی شدهاند؛ به این معنا که حذف منابع آب راکد، کنترل لاروها، آموزش عمومی، مشارکت مردم و در صورت نیاز سمپاشی هدفمند به صورت همزمان اجرا میشود.
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به نقش مردم در کنترل پشه آئدس گفت: شهروندان میتوانند با اقداماتی ساده اما مؤثر از گسترش این پشه جلوگیری کنند. تخلیه و شستوشوی هفتگی ظروف آب، تعویض منظم آب گلدانها و ظروف حیوانات خانگی، پوشاندن مخازن ذخیره آب و استفاده از مواد دافع حشرات از جمله مهمترین اقداماتی است که در سطح خانوار قابل انجام است.
وی افزود: استفاده از فرآوردههای گیاهی و دافعهای طبیعی حشرات میتواند به عنوان یک راهکار مکمل در کاهش تماس با پشهها در مناطق استقرار پشه آئدس مورد استفاده قرار گیرد، هرچند این اقدامات باید در کنار سایر روشهای پیشگیرانه انجام شود.
وی درباره بیماریهای منتقلشونده توسط پشه آئدس نیز اظهار کرد: در صورت مشاهده علائمی مانند تب ناگهانی، سردرد شدید، درد پشت چشم، درد عضلات و مفاصل یا بثورات پوستی، بهویژه پس از سفر به مناطق آلوده، مراجعه سریع به مراکز درمانی ضروری است. تشخیص بیماری از طریق ارزیابی بالینی و آزمایشهای تخصصی انجام میشود و در موارد لازم نمونهها برای بررسی به مراکز مرجع از جمله انستیتو پاستور ایران ارسال خواهند شد.
هاشمی نظری افزود: در حال حاضر برای بسیاری از بیماریهای منتقله توسط این پشه، از جمله تب دنگی، درمان اختصاصی ضدویروسی وجود ندارد و درمان عمدتاً حمایتی است. استراحت، مصرف مایعات کافی، کنترل تب و پایش وضعیت بیمار از مهمترین اقدامات درمانی محسوب میشود.
وی خاطرنشان کرد: مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند آسپرین و ایبوپروفن در بیماران مبتلا به تب دنگی به دلیل افزایش خطر خونریزی توصیه نمیشود و مصرف هرگونه دارو باید تحت نظر پزشک صورت گیرد.
این متخصص ادامه داد: در مناطقی که پشه آئدس استقرار پیدا کرده است و بیماری شیوع دارد بایستی برای جلوگیری از انتقال بیشتر ویروس در جامعه، فرد مبتلا باید از گزیده شدن توسط سایر پشهها محافظت شود. استفاده از پشهبند، توری و سایر وسایل محافظتی میتواند به قطع چرخه انتقال بیماری کمک کند.
وی درباره احتمال بروز اپیدمی و جایگاه پشه آئدس در گسترش بیماریهای نوپدید و بازپدید اظهار کرد: پشه آئدس در حال حاضر یکی از مهمترین ناقلان بیماریهای ویروسی در جهان به شمار میرود و نقش تعیینکنندهای در انتقال بیماریهایی مانند تب دنگی، چیکونگونیا و زیکا دارد. تغییرات اقلیمی، افزایش دمای زمین، گسترش سفرهای بینالمللی و توسعه تجارت جهانی موجب شده است این پشه از محدوده سنتی زیست خود فراتر رفته و در مناطق جدیدی از جهان مستقر شود.
وی افزود: بر اساس گزارشهای بینالمللی، پشه آئدس تا سال ۲۰۲۵ در ۳۰ کشور منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت استقرار یافته است؛ موضوعی که از منظر اپیدمیولوژیک هشداری جدی درباره احتمال بروز موارد بومی تب دنگی و سایر بیماریهای منتقله توسط این ناقل در مناطق جدید محسوب میشود.
او خاطرنشان کرد: افزایش چشمگیر موارد ابتلا به تب دنگی در دهههای اخیر سبب شده سازمان جهانی بهداشت بارها نسبت به خطر گسترش این بیماری هشدار دهد و بر تقویت نظامهای مراقبت، تشخیص زودهنگام، کنترل ناقلان و مشارکت عمومی در اجرای اقدامات پیشگیرانه تأکید کند.
او درباره وضعیت فعلی تب دنگی در کشور اظهار کرد: بر اساس گزارش نظام مراقبت بیماریهای واگیر، از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا کنون، موارد ابتلا به تب دنگی در کشور شناسایی شده است که بیشترین موارد ابتلا مربوط به استان سیستان و بلوچستان بوده است.
هاشمی نظری ادامه داد: در سال ۱۴۰۴ نیز در مجموع یکهزار و ۲۲۷ مورد تب دنگی در کشور تشخیص داده شد که از این تعداد، یکهزار و ۱۲۴ مورد در داخل کشور رخ داده و بهعنوان انتقال محلی شناخته شدهاند و سایر موارد مربوط به افرادی بوده است که در خارج از کشور به بیماری مبتلا شده بودند.
این کارشناس درباره مناطق درگیر با بیماری و پراکندگی جغرافیایی آن گفت: بیشترین موارد ابتلا در سال جاری در جنوب شرق کشور و بهویژه شهرستان چابهار گزارش شده است. با این حال، مواردی از بیماری در شهرستانهای ایرانشهر، زاهدان، بیرجند و بندرعباس نیز شناسایی شده که بررسیهای اپیدمیولوژیک ارتباط آنها با مناطق آلوده را نشان میدهد.
او درباره وضعیت پراکندگی پشه آئدس در کشور نیز اظهار کرد: مراقبتهای حشرهشناسی در تمامی مبادی مرزی زمینی، ریلی، دریایی و هوایی بینالمللی و همچنین مناطق پرخطر کشور بهصورت مستمر در حال انجام است. نخستین گزارش صید پشه آئدس اجیپتی در کشور به اسفندماه سال ۱۳۹۸ و شهرستان بندرلنگه در استان هرمزگان بازمیگردد.
وی افزود: در حال حاضر پشه آئدس اجیپتی در بخشهایی از استان هرمزگان، استان سیستان و بلوچستان در شهرستانهای چابهار و کنارک، استان بوشهر در شهرستانهای عسلویه، کنگان، جم، دیر و برازجان، استان فارس در شهرستان مهر و کازرون و همچنین در شهرستان جیرفت استان کرمان شناسایی شده است.
این متخصص ادامه داد: گونه آئدس آلبوپیکتوس نیز در تمامی نقاط استان گیلان و بخش عمدهای از استان مازندران شناسایی شده است. همچنین گزارشهایی از حضور این گونه در استان اردبیل(شهرستانهای بیلهسوار و اصلاندوز)، در استان آذربایجان شرقی (شهرستانهای خداآفرین، هوراند و کلیبر)، در استان قزوین(منطقه رازمیان)، در استان زنجان (شهرستان طارم) و همچنین در برخی مناطق تابع شهرستان بابل ثبت شده است.
او در پایان تأکید کرد: شناسایی پشه ناقل در یک منطقه الزاماً به معنای وجود بیماری در آن منطقه نیست، اما استقرار این پشهها میتواند در صورت ورود ویروس، خطر انتقال محلی بیماری را افزایش دهد. از این رو تداوم برنامههای پایش، کنترل ناقلان، آموزش عمومی و مشارکت مردم در حذف زیستگاههای مناسب برای تکثیر پشهها، مهمترین راهکار برای جلوگیری از گسترش بیماری و پیشگیری از وقوع اپیدمیهای گسترده در کشور است.
